۱. باور غلط: «یا باهوشم یا نه»

خیلی‌ها مغز را یک معما می‌دانند و فکر می‌کنند آدم‌ها یا باهوش به دنیا می‌آیند، یا معمولی، یا کودن، و تا آخر عمر هم همان می‌مانند. به این باور می‌گویند ذهنیت ثابت. مشکلش فقط غلط بودنش نیست؛ کسی که این‌طور فکر می‌کند، وقتی چیزی برایش سخت می‌شود، همان‌جا دست می‌کشد و می‌گوید «من اهلش نیستم».

پژوهش‌های جدید تصویر دیگری نشان می‌دهند: مغز با استفاده تغییر می‌کند و قوی‌تر می‌شود، و دانشمندان توانسته‌اند همین رشد را در سطح سلول‌ها نشان بدهند. باور مقابل را ذهنیت رشد (Growth Mindset) می‌نامند؛ مفهومی که کارول دوک، روان‌شناس دانشگاه استنفورد، مطرح کرد.

۲. مغز چطور مثل ماهیچه رشد می‌کند؟

همه می‌دانیم وقتی وزنه می‌زنی ماهیچه‌ات بزرگ‌تر و قوی‌تر می‌شود. کسی که اول کار نمی‌تواند وزنه‌ی ۲۰ پوندی (حدود ۹ کیلو) را بلند کند، بعد از مدت‌ها تمرین ممکن است ۱۰۰ پوند (حدود ۴۵ کیلو) بلند کند. اگر تمرین را ول کنی، ماهیچه کوچک می‌شود و ضعیف می‌شوی. به همین خاطر می‌گویند «یا استفاده کن یا از دست بده».

کمتر کسی می‌داند که وقتی تمرین می‌کنی و چیز تازه یاد می‌گیری، بخش‌هایی از مغزت هم تغییر می‌کند و بزرگ‌تر می‌شود، دقیقاً شبیه ماهیچه.

داخل مغز چه خبر است؟

در قشر مخ (لایه‌ی بیرونی مغز) میلیاردها سلول عصبی ریز به نام نورون هست. هر نورون شاخه‌هایی دارد که آن را به سلول‌های دیگر وصل می‌کند و یک شبکه‌ی پیچیده می‌سازد. دو بخش مهم هر نورون:

• دندریت‌ها (Dendrites): شاخه‌های کوتاه‌تر که پیام را از نورون‌های دیگر می‌گیرند.
• آکسون (Axon): رشته‌ی بلندی که پیام را به نورون‌های بعدی می‌فرستد.

ارتباط بین همین نورون‌هاست که به ما اجازه‌ی فکر کردن و حل مسئله می‌دهد. و نکته‌ی اصلی: وقتی چیز تازه یاد می‌گیری، این اتصال‌های ریز زیاد و قوی‌تر می‌شوند. هر چه ذهنت را بیشتر به چالش بکشی، سلول‌های مغزت بیشتر رشد می‌کنند. بعد کارهایی که قبلاً خیلی سخت یا غیرممکن بودند (مثل حرف زدن به یک زبان خارجی یا حل معادله‌ی جبری) آسان به نظر می‌رسند. حاصلش مغزی قوی‌تر و باهوش‌تر است.

۳. آزمایش محیط پرچالش روی حیوانات

دانشمندان وقتی مغز حیوانات را بررسی کردند به این فکر افتادند که مغز انسان هم می‌تواند رشد کند و تغییر کند. آن‌ها دو گروه را مقایسه کردند: حیواناتی که در محیط پرچالش بودند (هم‌نشین‌ها و اسباب‌بازی‌های مختلف) و حیواناتی که تنها در قفس خالی زندگی می‌کردند.

تفاوت رفتارشان واضح بود. گروه تنها بیشتر وقت فقط می‌خورد و می‌خوابید. گروه پرچالش همیشه فعال بود، وقت زیادی صرف فهمیدن طرز استفاده از اسباب‌بازی‌ها و کنار آمدن با بقیه می‌کرد.

نتیجه‌ی دقیق‌تر: حیواناتی که با اسباب‌بازی و همدیگر ذهنشان را «ورزش» داده بودند، اتصال‌های بیشتر و بزرگ‌تر و قوی‌تری بین سلول‌های عصبی داشتند و مغزشان حدود ۱۰٪ سنگین‌تر از گروه تنها بود. آن‌ها در حل مسئله و یادگیری چیزهای تازه هم «باهوش‌تر» بودند. جالب‌تر اینکه وقتی حیوان‌های خیلی پیر را کنار حیوان‌های جوان‌تر و اسباب‌بازی‌های تازه گذاشتند، مغز آن‌ها هم حدود ۱۰٪ رشد کرد. این نوع پژوهش از دهه‌ی ۱۹۶۰ در آزمایشگاه‌ها دنبال شده است.

۴. مغز بچه‌ها و راز یاد گرفتن زبان

چیز دیگری که دانشمندان را به رشد مغز علاقه‌مند کرد نوزادان بودند. همه می‌دانیم نوزاد بدون توانایی حرف زدن یا فهمیدن زبان به دنیا می‌آید، اما تقریباً همه‌ی بچه‌ها در چند سال اول زبان پدر و مادرشان را یاد می‌گیرند. چطور؟

جواب: تمرین.

1. شنیدن: از روز اول، نوزاد همه‌ی روز صدای حرف زدن آدم‌ها را می‌شنود و باید معنی این صداهای عجیب را بفهمد. یعنی با «خوب گوش دادن» مغزش را ورزش می‌دهد.
2. تمرین حرف زدن: وقتی می‌خواهد خواسته‌اش را بگوید، شروع به تمرین می‌کند. اول فقط صدای گو-گو، بعد کلمه‌ها.
3. نتیجه: تا سه‌سالگی بیشتر بچه‌ها جمله‌ی کامل را تقریباً بی‌نقص می‌گویند.

وقتی بچه‌ای زبانی را یاد بگیرد آن را فراموش نمی‌کند، چون مغزش واقعاً تغییر کرده است. یادگیری تغییرات دائمی در مغز می‌سازد: سلول‌های مغز بزرگ‌تر می‌شوند و بین‌شان اتصال‌های تازه شکل می‌گیرد. همین اتصال‌های قوی‌تر مغز بچه را باهوش‌تر می‌کند، مثل ماهیچه‌های بزرگ وزنه‌بردار که او را قوی می‌کند.

۵. حقیقت درباره‌ی «باهوش» و «کودن»

هیچ‌کس نوزاد را احمق نمی‌داند فقط چون هنوز نمی‌تواند حرف بزند؛ او فقط هنوز یاد نگرفته. ولی همین آدم‌ها وقتی کسی نمی‌تواند مسئله‌ی ریاضی حل کند، املایی را درست بنویسد یا سریع بخواند، او را «کودن» صدا می‌زنند، در حالی که همه‌ی این‌ها با تمرین یاد گرفته می‌شوند.

اول کار هیچ‌کس نمی‌تواند بخواند یا معادله حل کند. ولی با تمرین می‌شود. و هر چه آدم بیشتر یاد بگیرد، یاد گرفتن چیزهای تازه آسان‌تر می‌شود، چون «ماهیچه‌های» مغزش قوی‌تر شده‌اند.

دانش‌آموزی که همه او را «باهوش‌ترین» می‌دانند شاید اصلاً با بقیه فرق نداشته باشد. اما پیش از رفتن به مدرسه شروع به تمرین خواندن کرده و «ماهیچه‌های خواندنش» را ساخته. بعد در کلاس همه می‌گویند «او باهوش‌ترین است».

بقیه نمی‌دانند که اگر آن‌ها هم به اندازه‌ی او تمرین کنند، می‌توانند همین‌قدر خوب شوند. یادت باشد همه‌ی آن‌ها قبلاً دست‌کم یک زبان کامل یاد گرفته‌اند، کاری که برای بزرگسالان خیلی سخت است. فقط باید «ماهیچه‌های خواندن» را هم بسازند.

۶. چطور باهوش‌تر شویم؟ برنامه‌ی عملی

مثل وزنه‌بردار یا بسکتبالیست، برای «ورزشکار مغز» شدن باید ورزش و تمرین کنی. با تمرین مغزت قوی‌تر می‌شود، و مهارت‌هایی هم یاد می‌گیری که از مغزت هوشمندانه‌تر استفاده کنی، درست مثل بازیکن بسکتبال که حرکت‌های تازه یاد می‌گیرد.

خیلی‌ها این فرصت را از دست می‌دهند چون فکر می‌کنند نمی‌توانند، یا خیلی سخت است. درست است که کار می‌برد، شبیه قوی‌تر شدن بدن، و گاهی حتی اذیت می‌کند. ولی وقتی قوی‌تر و بهتر شدنت را حس کنی، همه‌ی زحمت می‌ارزد.

هفت قدم عملی

1. یک مهارت مشخص انتخاب کن. «باهوش‌تر شدن» مبهم است؛ «حل ۵ مسئله‌ی ریاضی در روز» یا «یادگیری ۱۰ کلمه‌ی زبان» مشخص است.
2. سطحش را کمی بالاتر از توانت بگذار. چیزی که راحت است رشد نمی‌دهد؛ چیزی که غیرممکن است ناامیدت می‌کند.
3. کم و منظم تمرین کن. ۳۰ دقیقه‌ی روزانه بهتر از یک روز ۵ ساعت است.
4. اشتباه‌ها را بررسی کن. اشتباه یعنی نقطه‌ی رشد، نه مدرک ناتوانی.
5. راهبرد را عوض کن، نه فقط زمان را. اگر روشی جواب نمی‌دهد، روش دیگری امتحان کن یا از کسی بپرس.
6. از خودت سؤال بپرس و بازگو کن. چیزی را که خوانده‌ای بدون نگاه کردن توضیح بده؛ این سخت‌تر از دوباره خواندن است و بیشتر یاد می‌دهد.
7. پیشرفتت را ثبت کن. وقتی ببینی از ۲۰ پوند به ۱۰۰ پوند رسیده‌ای، ادامه دادن آسان‌تر می‌شود.

چیزهایی که باید دقیق بدانی

سؤال‌های پرتکرار

منابع

• Mindset Works, «You Can Grow Your Intelligence» (برنامه‌ی Brainology) — mindsetworks.com
• Carol S. Dweck, Mindset: The New Psychology of Success, 2006

این مقاله بازنویسی و توضیح تصویری فارسی از ایده‌های منبع بالاست، نه ترجمه‌ی کلمه‌به‌کلمه. نمودارها طرح‌های ساده‌شده‌ی اصلی هستند.